Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie - TRZCIŃSKO-ZDRÓJ - Mury obronne i bramy

Historia

Pierwsza wzmianka o murach Trzcińska–Zdroju pochodzi z 1349 roku, kiedy wydano pozwolenie na budowę młyna przy fosie miejskiej. Ich wznoszenie rozpoczęto prawdopodobnie na przełomie XIII i XIV w., w miejscu wcześniejszych umocnień ziemnych i palisad drewnianych. Budulcem były kamienie narzutowe (otoczaki granitowe), układane w regularnym układzie warstwowym. Obwód wzbogacony był czatowniami (basztami łupinowymi) prostokątnymi i półkolistymi, umożliwiającymi skuteczniejszą obronę przedpola murów. Do miasta prowadziły trzy bramy z ostrołukowymi przejazdami w przyziemiu: Chojeńska od zachodu, Myśliborska od południa i Strzeszowska od północy.  Od wschodu furta wodna umożliwiała dostęp do jeziora Trzygłowskiego.

Około 1483 roku obwarowania zmodernizowano i dostosowano do nowej taktyki walki z zastosowaniem broni palnej. Bramy zostały nadbudowane o ceglane kondygnacje z pokładami widokowymi, osłanianymi blankami. System obronny wzmocniono też przedbramiami połączonymi murowanymi szyjami z bramami głównymi (w formie barbakanów) oraz trzema basztami pełnymi ze strzelnicami.

Tak ukształtowane mury miejskie dokumentuje ikonografia nowożytna (widok miasta na rycinie w katalogu Meriana z 1652 roku). Zasadnicze zmiany w wyglądzie nastąpiły w XIX wieku. W 1860 roku poddano renowacji Bramę Myśliborską, w 1870 roku rozebrano Bramę Strzeszowską. W końcu stulecia zasypano fosę, a w miejscu wału ziemnego wytyczono obecną ulicę Wolności. W murze od strony wschodniej przebito przejścia wiodące nad jezioro.

Z pierwotnego pierścienia obwarowań do chwili obecnej zachowały się mury na niemal całym obwodzie (o długości ok 1400 m), dwie bramy wieżowe Myśliborska i Chojeńska, baszty Prochowa, Bociania i Zachodnia (zrekonstruowana) oraz 25 wykuszy. Grubość murów wynosi ok. 1 m, wysokość w najwyższym miejscu przekracza 6 m.

Współcześnie trwają kompleksowe prace rewaloryzacyjne poszczególnych fragmentów fortyfikacji, które pozwolą zachować cenne dziedzictwo – historyczną sylwetę miasta średniowiecznego.

Brama Myśliborska

Usytuowana jest na południowym zamknięciu murów, u wylotu dwóch głównych ulic (obecnie ul. 9-go Maja i Sojuszników) prowadzących do Myśliborza.

Powstała w dwóch etapach budowy murów. W końcu XIII w. wzniesiono dolną granitową część z ostrołukowym przejazdem, a nadbudowa cegłą nastąpiła ok. poł. XV w. w okresie dostosowania systemu fortyfikacji do broni palnej.

Budowla należy do typu wieży bramnej, a wystrój architektoniczny wskazuje, że oprócz funkcji użytkowej pełniła też funkcje reprezentacyjne. Bryła – na rzucie kwadratu o bokach ok. 9 m szerokości – złożona jest z czworobocznej masywnej partii dolnej, wraz z ostrołukowym przejazdem, wzniesionej z granitowych kwadr ułożonych w regularnych warstwach do wysokości ok. 6 m. Górna część została wymurowana z cegły pełnej w wiązaniu wendyjskim i gotyckim. Jest ona zamknięta tarasem obserwacyjnym i węższą, ośmioboczną nadbudową ujętą gankiem z krenelażem. Całość wieńczy ostrosłupowy ceglany hełm. 

Budynek bramny od strony zewnętrznej (południowej) wsparty jest dwiema przyporami, flankującymi przejazd. Ich wewnętrzne krawędzie pełniły rolę prowadnicy dla brony zamykającej prześwit arkady. Do ścian bocznych dostawione są mury miejskie z granitowych otoczaków. W odcinku po stronie wschodniej przebito wtórnie dwie półkoliste arkady (dla ruchu kołowego i pieszego).

Fasady (południowa i północna) zdobione są blendami. Elewację od strony miasta (północną)  artykułują blendy zamknięte półkoliście i ostrołukowo (w układzie dwupoziomowym nad przejazdem), a od strony zewnętrznej – wydłużone, dwudzielne blendy o trójkątnym zamknięciu – akcentują górne partie przypór. 

We wnętrzu poszczególne kondygnacje oddzielają stropy belkowe, jedynie przyziemie przejazdu przesklepione jest ceglanym sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

 

 

 

 

Brama Chojeńska

Brama Chojeńska usytuowana jest w zachodnim odcinku murów, u wylotu ulicy prowadzącej do Chojny (obecnie ul. Chojeńska). Powstała jako budowla granitowa w k. XIII w. w pierwszym okresie wznoszenia murów miejskich. Podczas XV-wiecznej modernizacji obwarowań, prowadzonej wskutek rozwoju techniki oblężniczej, została przemurowana cegłą i otrzymała obecną formę wieży bramnej.

Budowla pięciokondygnacyjna, założona na rzucie zbliżonym do kwadratu, składa się z dwóch części: głównego prostopadłościennego korpusu zamkniętego od góry tarasem z blankami oraz wielobocznej i węższej partii górnej, zwieńczonej stożkiem z dookolnym obejściem osłanianym krenelażem.

Kondygnacja dolna, z ostrołukowym przejazdem, wzniesiona jest z naturalnych, nieobrobionych głazów i kamieni granitowych, spojonych zaprawą wapienną z licznymi okrzeskami kamiennymi. Staranniej obrobione ciosy wmurowano jedynie w naroża. Ściany wyższych partii, wnętrze przejazdu oraz elementy architektoniczne wykonane są z cegły pełnej gotyckiej.

Brama od strony zewnętrznej (zachodniej) wsparta jest dwiema przyporami trójspadowymi, których wewnętrzne krawędzie pełniły rolę prowadnicy dla brony zamykającej prześwit. Elewacja wewnętrzna (wschodnia) – powyżej przejazdu – artykułowana jest czterema wysokimi i szerokimi blendami o odcinkowych nadprożach. Ceglane lico wielobocznej nadbudowy ozdobiono fryzem rombów zestawionych z ceramicznej kształtki.

Wejście do wnętrza bramy umożliwiają schody w grubości muru, umiejscowione w przynarożnej (południowej) części przemurowanej w cegle (od strony miasta). Powyżej przyziemia, na każdej kondygnacji, rozmieszczone są jednoprzestrzenne pomieszczenia dla załogi, przekryte stropami belkowymi.